Amaryllis Bakımı (Hippeastrum): Soğan Dikimi, Çiçek Sonrası ve Yeniden Çiçek Açtırma

Amaryllis, kalın bir çiçek sapının ucunda açan iri ve dikkat çekici çiçekleriyle kış aylarının en sevilen saksı bitkilerinden biridir. Türkçede amaryllis olarak bilinen bu bitkinin doğru adı Hippeastrum’dur; gerçek Amaryllis cinsi Güney Afrika kökenli farklı bir bitkidir ve saksıda pek yetiştirilmez. Piyasada satılan soğanların neredeyse tamamı Hippeastrum’dur.

Dürüst bir değerlendirme: Amaryllis, çiçek açtırması kolay ama ikinci yıl yeniden çiçek açtırması özen isteyen bir bitkidir. Soğanı ilk kez diktiğinizde 6-8 hafta içinde neredeyse kesin çiçek açar, çünkü çiçek tomurcuğu soğanın içinde hazır gelir. Asıl iş ondan sonra başlar. İlgilenmeyi seven biri için ödüllendirici, “diktim ve unuttum” diyen biri için tek sezonluk bir bitkidir.

Soğan dikimi

Bu bitkide dikim belirleyicidir ve tek bir kural onu özetler:

• Soğanın büyük kısmı toprağın üstünde kalır. RHS soğanın üçte ikisinin yüzeyin üstünde kalmasını söyler; NC State Extension soğanın yalnız yarısının gömülmesini ve dar boyun kısmının toprak çizgisinin belirgin biçimde üstünde durmasını yazar. İki kaynak farklı oran veriyor, bu sayfa ikisini de olduğu gibi aktarır ve ortalamasını almaz. Ortak nokta şudur: Tamamen gömülen soğanın üst kısmında su birikir ve çürüme başlar. İki kaynak da soğanın büyük kısmının üstte kalmasını bu yüzden yazar.
• Saksı geniş değil dar olmalıdır. Soğanın çevresinde her yönde 2-3 santimetre boşluk yeterlidir. Geniş saksıdaki fazla toprak uzun süre nemli kalır ve çürümeyi kolaylaştırır.
• Saksının mutlaka drenaj deliği olmalıdır. Delikli saksıyı süs saksısının içine koyduysanız, sulamadan sonra biriken suyu boşaltın.
• Toprak iyi drene olan, gevşek bir karışım olmalıdır. Ağır ve sürekli nemli kalan toprak bu bitkiye uygun değildir.
• Dikimden sonra bir kez ölçülü su verin ve sürgün görünene kadar çok az sulayın. Bu dönemde fazla su, kök gelişmeden çürüme başlatır.

Işık

Parlak ama doğrudan olmayan ışık idealdir. Çiçeklenme döneminde bitkiyi aydınlık bir pencere kenarına koyun; sabah güneşi sorun değildir, yaz öğle güneşi yaprakları yakabilir.

Işık yetersiz kalırsa çiçek sapı incelir, gereğinden fazla uzar ve çiçek açtığında kendi ağırlığıyla devrilir. Sapın dik durması için bitkiyi her birkaç günde bir çeyrek tur çevirmek işe yarar, çünkü sap ışığa doğru eğilir.

Su

Fazla su amaryllisi çürütür. Sulama, bitkinin hangi dönemde olduğuna göre değişir:

• Dikimden sürgüne kadar: Çok az. Toprak nemli kalmalı ama ıslak olmamalıdır.
• Sürgün ve çiçeklenme dönemi: Toprağın üst birkaç santimetresi kuruyunca su verin. Bu dönemde bitki aktif olarak büyür ve daha çok su ister.
• Çiçek sonrası yaprak dönemi: NC State Extension bu dönemde sulamayı azaltmayı yazar; RHS toprağın kurumamasını ve düzenli sulamayı söyler. İki kaynak da yaprakların bu dönemde bırakılmasını istiyor.
• Dinlenme dönemi: RHS bu dönem için gübreyi kesmeyi ve sulamayı azaltmayı yazar.

Suyu her zaman saksının kenarından toprağa verin. Soğanın üstüne ve yaprakların birleştiği boğaz kısmına su gelmemelidir; orada biriken su hem çürümeye hem kırmızı yanığa davetiye çıkarır.

Sıcaklık

Amaryllis soğuğa dayanıklı değildir. NC State Extension tek bir alt sınır veriyor ve onu zarar eşiği olarak yazıyor: Bitki 1,7 °C’nin (kaynakta 35 °F) altında zarar görür. Soğuk cam temasından koruyun; kışın pencere kenarında duruyorsa geceleri yaprakların soğuk cama değmediğinden emin olun.

RHS iki değer daha veriyor ve ikisi de bir döneme bağlıdır. Dikimden sonra bitkiyi aydınlık ve 21 °C (kaynakta 70 °F) olan bir yere koymayı yazar. Çiçek açtığındaysa daha serin bir yer önerir, 15-18 °C (kaynakta 60-65 °F), ve bunun çiçeklenme süresini uzattığını söyler.

Serin bir odada çiçekler daha uzun süre dayanır; sıcak ve kuru bir salonda çiçek ömrü kısalır. NC State Extension’ın verdiği 1,7 °C bir zarar eşiğidir; sayfadaki öteki sıcaklıkların hepsi bir döneme bağlıdır (RHS’nin dikim sonrası 21 °C ve çiçeklenme 15-18 °C değerleri, NC State Extension’ın dinlenme 10-13 °C ve yeniden başlatma 21-24 °C değerleri) ve hiçbiri yıl boyu geçerli bir oda değeri değildir.

Nem

Ortalama ev nemi yeterlidir, özel bir nem düzenlemesi gerekmez. Yaprakları su püskürterek nemlendirmeye çalışmayın; suyun soğan boğazına akması riskini artırır.

Gübre

Çiçeklenme bittikten sonra, yaprakların aktif olduğu dönemde dengeli bir sıvı gübre verilir. RHS bunu haftada bir olarak yazar. Dinlenme dönemine geçilirken aynı kaynak gübrenin kesilmesini söyler.

Ürünün kendi kullanım talimatına uyun ve önerilen miktarın yarısını tercih edin. Bkz. Gübre tuzu.

Çiçek sonrası ne yapılır

Bu, amaryllisin en çok sorulan ve en yanlış bilinen konusudur:

1. Solan çiçekleri koparın. Bitkinin tohum yapmaya enerji harcamasını engeller.
2. Çiçek sapını kesin, soğanın yaklaşık 5 santimetre üstünden. Sap kendiliğinden sararıp yumuşayana kadar da bekleyebilirsiniz.
3. Yaprakları kesmeyin. İki bahçe kaynağı da bu noktada aynı şeyi söylüyor: NC State Extension yaprakların kendiliğinden sararıp kurumasını, ancak kahverengileşince alınmasını yazar; RHS çiçek saplarını dipten kesip yaprakları büyümeye devam ettirmeyi söyler.
4. Bitkiyi aydınlık bir yerde tutun, düzenli sulayın ve yaz boyunca ölçülü gübre verin. Hava uygunsa yazı korunaklı bir balkonda geçirebilir.

Yeniden çiçek açtırma ve dinlenme dönemi

NC State Extension çiçekten sonra bir dinlenme dönemi tarif eder; rejim şudur:

• RHS dinlenmeyi eylül sonunda başlatır ve o noktada gübreyi kesip sulamayı azaltmayı yazar. NC State Extension başlangıç için ay vermez.
• Yapraklar sararıp kuruyunca dipten alın.
• Soğanı saksısıyla birlikte serin (10-13 °C, kaynakta 50-55 °F) ve yarı karanlık bir yere kaldırın. Sulama yapılmaz.
• 8-10 hafta bekletin (NC State Extension’ın verdiği süre budur).
• Süre dolunca soğanı aydınlık ve ılık (21-24 °C, kaynakta 70-75 °F) bir yere alın, üst toprağı tazeleyin ve ölçülü su vermeye başlayın. Genellikle 6-8 hafta içinde yeni çiçek sapı görünür.

Dinlenmenin sonu için RHS iki işlem daha yazar: Kalan eski yaprakları soğanın boğazından 10 santimetre yukarıdan kesin ve üstteki 2,5-5 santimetrelik toprağı yenisiyle değiştirin.

Uygulamada zor olan kısım sıcaklıktır: Kalorifer yanan bir daire 10-13 °C’yi vermez. Bu sıcaklığı evde bulabileceğiniz yerler ısıtılmayan bir oda, kapalı bir kışlık balkon, merdiven boşluğu ya da bir kiler olabilir; hangisinin bu aralığa indiği evinize bağlıdır ve bunu bir termometreyle ölçmek gerekir. Bu, kaynakların bir cümlesi değil bu sayfanın kendi değerlendirmesidir.

Çiçeklenme zamanını buna göre ayarlayabilirsiniz; başlangıç tarihi olarak kaynaklarda geçen tek değer RHS’in eylül sonudur.

Hangi bitkinin kışın dinlendiği, eşiğin ne olduğu ve evde nereye konacağı kışlatma sayfasında.

Boy ve büyüme hızı

NC State Extension bitkinin boyunu 30-90 santimetre (kaynakta 1-3 fit), enini ise 23-30 santimetre (kaynakta 9 inç ile 1 fit arası) olarak veriyor. Aynı kayıt büyümeyi hızlı, bakım zorluğunu orta olarak niteliyor.

Amaryllis Türkiye’de en çok yılbaşı döneminde, çiçekçilerde ve market raflarında dikilmiş saksı ya da çıplak soğan olarak satılır. RHS iri çiçekli çeşitlerin desteklenmesi gerektiğini yazar. Devrilmeye karşı ağır bir saksı seçmek ya da sapı ince bir çubukla desteklemek bu sayfanın önerisidir.

Zararlılar ve sorunlar

Amaryllis genelde zararlı sorunu az yaşayan bir bitkidir. Karşılaşabileceğiniz iki durum şunlardır:

• Unlu bit ve akar: Yaprakların birleştiği boğaz kısmında ve yaprak altlarında görülebilir. Yaprakları nemli bir bezle silin, gerekirse bitkiyi diğerlerinden ayırın.
• Kırmızı yanık (Stagonospora curtisii): Bu soruna özellikle dikkat edin, çünkü amaryllise özgüdür. Soğanda, yaprak diplerinde ve çiçek sapında kırmızı çizgiler ya da lekeler halinde görülür. Aşırı nem ve soğan üstünde biriken su tetikler. Etkilenen yaprakları dipten alın, soğan üstünü kuru tutun, suyu kenardan verin ve havalandırmayı iyileştirin.

Her iki durumda da yaygın ya da tekrarlı bir sorun varsa yerel bir bahçıvana danışın.

Belirtinizden nedeni adım adım bulmak için amaryllis teşhis aracını kullanabilirsiniz.

Zehirlilik

Amaryllis, ASPCA’ya göre kedi ve köpek için zehirlidir; NC State Extension buna atları da ekler (hemen aşağıda). ASPCA bu kaydı Barbados Lily başlığı altında tutar; kaydın Latince adı Hippeastrum spp.‘dir ve ek ortak adları arasında Amaryllis de geçer. Zehirli maddeler lycorine ve diğer alkaloitlerdir. En zehirli kısım soğandır ve dikim kuralı gereği soğanın büyük kısmı toprak üstünde durur, yani evcil hayvanın ulaşması kolaydır.

At ASPCA kaydında hiç geçmez, ne zehirli ne de zehirsiz olarak. Ama bu bir boşluktur, güvence değildir; ve ikinci kaynak o boşluğu dolduruyor: NC State Extension, Hippeastrum kaydının Problems alanında bitkiyi Problem for Cats ve Problem for Dogs ile birlikte açıkça Problem for Horses olarak listeler. Bir kaynağın susması diğerinin yazdığını geçersiz kılmaz, bu yüzden bu sayfa atlar için de uyarır ve uyarıyı yazan kaynağın adını verir.

Yutulması kusma, salya artışı ve ishale yol açabilir; çok miktarda yenirse havale, tansiyon düşmesi, titreme ve kalp ritim bozukluğu görülebilir. Bitkiyi kedi, köpek ve atın ulaşamayacağı bir yerde tutun. Şüpheli bir durumda vakit kaybetmeden en yakın veteriner hekime başvurun. Evdeki öteki bitkilerin durumu zehirli bitkiler sayfasında.

Hediye olarak amaryllis

Amaryllis kışın, özellikle yılbaşı döneminde sık hediye edilen bir bitkidir. İri çiçekleri ve dikimden itibaren birkaç hafta içinde açması onu gösterişli bir hediye yapar.

Dürüst bir not: Amaryllis, uzun yıllar yaşayacak kalıcı bir yeşil bitki arayan birine değil, bir sezonun sonunda ödül veren bir sürece ilgi duyan birine uygundur. Soğanı yıllarca çiçeklendirmek mümkündür ama dinlenme dönemi disiplini ister. Evinde kedi ya da köpek olan birine hediye edecekseniz zehirlilik konusunu mutlaka belirtin.