Lavendel overwinteren: welke soort buiten kan blijven

Of lavendel buiten de winter doorkomt, heeft geen algemeen antwoord. Er zijn er twee, en welk antwoord geldt, hangt af van de soort in je border of pot, niet van het weerbericht.

Het groeiadvies van de Royal Horticultural Society (RHS) noemt de twee typen lavendel die het vaakst worden gekweekt. Het eerste zijn echte lavendel en zijn hybriden, Lavandula angustifolia en L. × intermedia: stevige planten voor de border of een pot, die in goed doorlatende grond meestal winterhard zijn en daarom in de winter buiten kunnen blijven. Het tweede is de groep die de RHS French and tender lavenders noemt, met onder meer kuiflavendel (L. stoechas). Die groep is volgens de RHS minder goed bestand tegen de winter dan de Engelse typen, is meestal kortlevend en groeit daarom het best in een pot, die je in de winter op een vorstvrije plek zet, zoals een kas.

	Echte lavendel (L. angustifolia)	Kuiflavendel (L. stoechas)
Winterhardheidszone	5 tot 8 (soort)	7 tot 10 (één cultivar)
Advies van de RHS	buiten mogelijk in goed doorlatende grond	in een pot, vorstvrij overwinteren
Levensduur	meerjarig	meestal kortlevend

De zonegetallen komen van de Missouri Botanical Garden. Het eerste staat voor de soort Lavandula angustifolia, het tweede voor één cultivar van kuiflavendel, ‘Bandera Deep Rose’. Deze pagina trekt dat tweede getal daarom niet door naar de hele soort.

Wat het zonegetal zegt

Een zonegetal gaat over kou. De Duitse weerdienst (Deutscher Wetterdienst) legt uit dat planten verschillend goed tegen lage temperaturen kunnen, en dat je dat de winterhardheid van een plant noemt. De indeling in zones is ontwikkeld door het Amerikaanse ministerie van landbouw, en de basis is de gemiddeld koudste temperatuur: het gemiddelde absolute minimum van de luchttemperatuur.

Leg de twee getallen daarom op dezelfde schaal naast elkaar. L. angustifolia komt met 5 tot 8 een flink stuk verder de kou in dan de cultivar van kuiflavendel met 7 tot 10, en los daarvan raadt de RHS voor kuiflavendel een pot aan.

Voor een Nederlandse tuin hoort er een tweede kant bij. Volgens het KNMI heeft Nederland een zeeklimaat: ‘s winters geeft de zee haar opgeslagen warmte weer af, en daardoor blijft het zachter dan waar een landklimaat heerst. Afgemeten aan de vertraging van anderhalve maand waarmee de temperatuur de zon volgt, zit het Nederlandse klimaat volgens het KNMI min of meer halverwege tussen een zuiver landklimaat en een zuiver zeeklimaat. Een zonegetal zegt bovendien niets over nattigheid, en die noemen de Bayerische Gartenakademie en de RHS voor lavendel ook. Dat je in Nederland daarom niet alleen op het getal moet letten, is de conclusie van deze pagina.

Hoe droger, hoe beter bestand tegen vorst

Een zin van de Bayerische Gartenakademie legt een verband dat je niet snel verwacht: hoe droger de standplaats, vooral in de winter, hoe beter deze planten tegen vorst kunnen.

Hetzelfde stuk schrijft ook dat halfheesters als lavendel uit droge gebieden komen en daardoor minder vocht verdragen, vooral in de winter. Voor deze pagina betekent dat: of ze de vorst doorstaan, hangt bij deze planten niet alleen van de temperatuur af, maar ook van hoe nat ze de kou in gaan.

Daaruit trekt deze pagina haar meest concrete maatregel, en die neem je in de grond, niet met een afdekking. Een goede afwatering in de bodem noemt de Gartenakademie heel belangrijk; bij zware grond raadt ze aan er minerale materialen als split of steenslag door te werken. Die vind je in de bouwmarkt of het tuincentrum.

Het groeiadvies van de RHS komt langs een andere weg bij hetzelfde punt uit. Lavendel doet het volgens die bron niet goed in zware kleigrond, of in grond die in de winter drassig wordt. Is je grond zwaar, plant dan op een heuveltje of rug van 20-30 cm hoog, of in een verhoogd bed, zodat de wortels niet in natte grond staan. In natte of zware grond kan lavendel volgens hetzelfde advies wortelrot krijgen en voortijdig doodgaan; met zulke grond kies je beter een verhoogd bed of een pot. De Missouri Botanical Garden zegt het bij L. angustifolia zo: goed doorlatende grond is een vereiste, vooral in de winter, en wortelrot treft vaak planten in slecht doorlatende grond.

Ook het plantmoment telt. Plant lavendel volgens de RHS nooit in de winter, omdat jonge planten dan in koude, natte grond kunnen gaan rotten; het best plant je in april of mei, als de grond vanzelf opwarmt. Volgens de Bayerische Gartenakademie kan het planten in zachte streken al eind maart beginnen; tegen de herfst zijn de planten dan goed geworteld.

Drie instellingen, drie formuleringen, één richting. Kun je maar één ding aanpakken, dan is dat volgens deze pagina de afwatering.

In een pot gelden andere regels

Een pot beschermt de wortels minder goed dan de volle grond. Volgens het groeiadvies van de RHS zijn planten in een pot altijd gevoeliger voor kou, omdat hun wortels minder geïsoleerd zijn dan in de grond. Dezelfde bron noemt wat helpt:

• zet potten in de winter op een beschutte plek, zodat ze niet aan echt guur weer blootstaan;
• geef ze wat bescherming tegen winterregen door ze aan de voet van een muur aan de luwe kant te zetten, of in een koude bak of kas;
• houd de potgrond in de winter vrij droog, bijvoorbeeld in een onverwarmde kas of in de regenschaduw onder aan een muur; volgens de RHS helpt dat de plant beter tegen kou te kunnen.

Wortels in vochtige potgrond maken de plant volgens die bron gevoeliger voor wortelrot.

Voor kuiflavendel is de pot geen uitzondering maar de aanbevolen vorm: de groep waartoe hij hoort, staat volgens de RHS het best in een pot en overwintert vorstvrij, bijvoorbeeld in een kas. Voor de cultivar ‘Bandera Deep Rose’ noemt de Missouri Botanical Garden als voorgesteld gebruik eenjarig: uit zaad bloeit hij al in het eerste jaar, zodat je hem ook als eenjarige kunt houden.

Snoeien: twee momenten, en de bronnen zijn het oneens

Over het moment lopen de bronnen uiteen.

Volgens de Bayerische Gartenakademie verlengt een krachtige, regelmatige snoei in het voorjaar de levensduur van de plant, en de plant bloeit dan rijker en met grotere bloemen. De Missouri Botanical Garden gaat bij L. angustifolia dezelfde kant op en is concreter: in het voorjaar, als het nieuwe blad is verschenen, in vorm knippen, en om de drie jaar in het voorjaar terug tot 8 inch, iets meer dan 20 cm, om de omvang te beheersen en krachtige nieuwe scheuten te stimuleren.

Het groeiadvies van de RHS legt de jaarlijkse beurt juist in de late zomer, direct na de bloei: de verwelkte bloemstengels weg, met zo’n 2,5 cm bladgroei erbij. Het voorjaar komt daar alleen voor als uitzondering, als de plant slordig is gegroeid of door vorst is beschadigd.

Zoals deze pagina de opgaven leest, bedoelen ze niet allemaal hetzelfde: de beurt van de RHS in de late zomer is een lichte snoei na de bloei, terwijl de Bayerische Gartenakademie een krachtige, regelmatige voorjaarssnoei noemt en de Missouri Botanical Garden daarnaast om de drie jaar een snoei tot 8 inch. Naast elkaar gezet hebben de bronnen ze niet.

Daartussen zit een tweede meningsverschil, en dat weegt volgens deze pagina zwaarder. Volgens het groeiadvies van de RHS vormt lavendel op oude stengels maar moeizaam nieuwe scheuten; knip daarom niet in de houtige delen terug. Dezelfde pagina van de Missouri Botanical Garden die de snoei tot 8 inch noemt, geeft voor de soort een hoogte van 2 tot 3 voet, ongeveer 60-90 cm, en noemt de plant half houtig. Een snoei tot die 20 cm komt dan onvermijdelijk in het oude hout uit. Die rekensom maakt deze pagina zelf, en ze houdt het Britse advies voor het voorzichtigere. Twijfel je, houd je dan aan de grens van het groeiadvies: niet in de houtige delen.

Ook snoeien houdt het ouder worden niet tegen. Oudere planten kunnen volgens het groeiadvies, zelfs als ze elk jaar worden bijgeknipt, rommelig, erg houtig en scheef worden. Omdat nieuwe planten snel groeien en snel aanslaan, is vervangen volgens die bron dan de beste keus, als je het netjes wilt houden.

Kleine hoeveelheden snoeisel horen vaak in de GFT-bak en een grote lading meestal op de milieustraat; welk snoeiafval in de GFT-bak mag, bepaalt je gemeente. Hoe ver je terug kunt snoeien, staat uitgewerkt op de pagina Lavendel snoeien.

Weinig bemesten, en wat dat met vorst te maken heeft

Voor halfheesters als lavendel noemt de Bayerische Gartenakademie als grondregel: weinig bemesten. Het gevolg is volgens haar een sterkere geur en stevigere, compacte planten, die bovendien beter tegen vorst kunnen. Het groeiadvies van de RHS zit op dezelfde lijn: lavendel houdt van grond met vrij weinig voedingsstoffen, en planten hebben daarom meestal geen extra voeding nodig.

Dat verband legt de Gartenakademie zelf: zuinig bemesten en winterhardheid horen bij elkaar. Volgens deze pagina pleit die keten ervoor om laat in het jaar niet meer flink bij te mesten, omdat zachte groei het tegendeel is van compact.

In het voorjaar: wanneer je de balans opmaakt

Bruine scheuten in februari zijn nog geen uitslag. Lavendel hoort volgens de Bayerische Gartenakademie bij de halfheesters, en die naam komt doordat zulke houtige gewassen in heel strenge winters ook eens kunnen terugvriezen, vergelijkbaar met vaste planten. Terugvriezen en doodgaan zijn twee verschillende dingen. Dat februari voor een oordeel te vroeg is, leidt deze pagina ook af uit het KNMI: de laagste temperatuur valt in Nederland in januari en februari.

Volgens het groeiadvies van de RHS kun je het blad in het voorjaar bijknippen als de plant slordig is gegroeid of door vorst is beschadigd. Volgens deze pagina is dat meteen het moment om de balans op te maken: pas als de plant rondom uitloopt en losse takken kaal blijven, weet je wat de winter heeft gekost.

Koop je nieuw, kijk dan eerst naar het label. De soorten lavendel verschillen volgens het groeiadvies van de RHS in hoe goed ze tegen winterkou kunnen: controleer voor de aankoop het label of de beschrijving van de cultivar online als je de plant in de winter buiten wilt laten, en kies een winterharde lavendel als hij blijvend buiten moet staan. Echte lavendel en zijn hybriden zijn volgens dezelfde bron de meest winterharde typen. Winterharde lavendels vind je bij tuincentra en kwekerijen.

Wanneer een aardbeienbed winterbescherming nodig heeft, staat op Aardbeien overwinteren.