Aardbeien overwinteren: wanneer je afdekt en wanneer niet

Aardbeien (Fragaria x ananassa) gaan de winter buiten door. De vraag is meestal niet of ze naar binnen moeten, maar of er iets overheen moet en wanneer. Staan ze in een pot of in een balkonbak, dan komt daar een tweede vraag bij, die van de wortelkluit; daarover gaat het laatste deel van deze pagina.

Het teeltschema van de Bayerische Gartenakademie (LWG) voor aardbeien in de eigen tuin beantwoordt dat met een voorwaarde. De winterbescherming staat er drie keer in, telkens met dezelfde toevoeging: bij Kahlfrost. Wat het schema met dat Duitse woord bedoelt, schrijft het er niet bij. Wij lezen het als vorst op grond zonder sneeuwdek; dat is onze uitleg en geen zin uit het schema. Een temperatuurgrens staat er nergens in.

Wat die voorwaarde betekent, wordt duidelijker als je weet wat vorst een plant aandoet. Daarna komen het vlies, het stro, het voorjaar en de pot.

Wat vorst met een plant doet

Wat vorst aanricht, beschrijft de tuinbouwwiki Hortipendium in haar stuk over vlies in de tuin, en ze schrijft het over planten in het algemeen: de meeste planten vriezen in de winter bij vorst niet dood, ze verdrogen.

Tegen het bevriezen van het celvocht hebben de meeste planten volgens die wiki een goede strategie. Ze verlagen hun watergehalte tot ongeveer 40-50 %, waardoor het aandeel opgeloste koolhydraten in het celvocht stijgt. Die verhoging werkt dan vergelijkbaar met antivries in een koelsysteem; die vergelijking maakt de wiki zelf.

Veel gevaarlijker dan dat is volgens Hortipendium de uitdroging bij temperaturen onder nul. Houdt de vorst langer aan, dan bevriest ook de bodem, zodat er geen water meer wordt nageleverd. In combinatie met koude wind verliest de plant juist veel water, de verdamping stijgt en de plant verdroogt. De wiki geeft dat een naam: Frosttrocknis.

Die uitleg en de voorwaarde in het teeltschema gaan allebei over de grond. Het schema kijkt naar de toestand van de bodem, in onze lezing kaal en zonder sneeuw; de wiki wijst op het water dat uit een bevroren bodem niet meer komt. Dat je die twee naast elkaar mag leggen, is de lezing van deze pagina: het schema en de wiki verwijzen niet naar elkaar.

Wanneer een aardbeienbed bescherming nodig heeft

Het schema is een tabel: negen maandnamen naast negen cellen met werk. De regel over winterbescherming bij Kahlfrost staat in drie cellen achter elkaar.

In de volgorde van de tabel vallen die drie cellen op december, januari en februari, en de cel erna, met het weghalen van de bescherming, op maart. Die toewijzing is onze lezing van de volgorde; het teeltschema schrijft geen zin waarin dat zo staat.

Twee maanden ontbreken in de maandkolom: oktober en november komen er niet in voor. De kolom springt van september naar december, en de cel bij september noemt water geven als dat nodig is en het bed onkruidvrij houden. Tussen september en december noemt het schema dus geen werk.

Hortipendium koppelt het afdekken in haar stuk over kuipplanten in de winter aan het weerbericht: hoor je van de weerdienst dat de nachttemperaturen te laag kunnen worden, dan dek je af. Dat is een andere aanleiding dan in het teeltschema, dat de bescherming aan Kahlfrost koppelt. En de wiki schrijft het over potten en bakken, niet over een bed in de volle grond.

Wat een vlies doet, en wat niet

Hoeveel een vlies scheelt, zegt Hortipendium met een getal. Onder het kopje over vorstbeschermings- en groeivlies schrijft ze dat vlies met een zeer gelijkmatige temperatuurverhoging van 3 tot 5 graden de vorst binnen die grenzen tegenhoudt, en daarnaast de groei van de planten bevordert en versnelt. Buiten die grenzen belooft die zin niets.

Dat getal staat onder een eigen kopje, en dat is belangrijk voor wat je in huis haalt. Op dezelfde pagina staat daarnaast het warmtebeschermingsvlies, met een eigen kopje en een eigen doelgroep. Meteen na de uitleg over uitdroging schrijft de wiki dat in zulke gevallen bij koudegevoeliger planten in de volle grond hulp mogelijk is, en daarvoor noemt ze speciale warmtebeschermingsvliezen. Die zijn volgens dezelfde pagina ademend, laten licht en water door, isoleren goed en beschermen tegen overmatige verdamping. Het zijn dus twee producten met twee beschrijvingen.

De aardbei zelf komt in dat stuk niet voor. Wat er wel in staat, is de aardbeiboom (Arbutus unedo), in de tabel met planten die winterbescherming nodig hebben, en dat is een heel andere plant. Het getal gaat over vlies, niet over aardbeien.

De wiki noemt ook een grens, en die wijst de andere kant op: niet te weinig warmte, maar te veel. In het deel over het afdekken van groenten schrijft ze dat de temperatuurverhoging altijd werkt, ook in de hoogzomer; de beperking zit daarom in de vraag hoelang het zinvol is een vliesbedekking op de planten te laten liggen. Een vlies is dus niet iets wat blijft liggen. Het voortdurend op- en afdekken dat bij folie nodig is vanwege het gevaar van hittestuwing, vervalt volgens hetzelfde deel bij vlies.

Stro is voor de bloei, niet voor de vorst

Het informatieblad over aardbeien van dezelfde instelling legt het stro tijdens de bloei onder de planten. De reden heeft niets met kou te maken: het voorkomt dat de vruchten vuil worden en het verkleint de kans op grauwe schimmel (Botrytis). Bovendien scheelt het schoffel- en gietwerk.

Het teeltschema bevestigt dat van de andere kant. In de cel met het zomerwerk staat naast het klaarmaken van het bed en het afsnijden van het oude blad ook het verwijderen van het stro. Het materiaal komt dus bij de bloei en gaat in de zomer weer weg.

Om een pot heen komt stro wel als isolatiemateriaal voor, naast piepschuim en kranten, maar dat staat in het stuk over kuipplanten en gaat daar over de pot, niet over de planten. Bij de winter komt het stro onder de planten in het teeltschema en in het informatieblad niet voor.

In het voorjaar: het vlies eraf en de planten aandrukken

In het teeltschema staan twee handelingen in dezelfde cel: de winterbescherming verwijderen, en opgevroren jonge planten aandrukken. Die cel volgt direct op de drie cellen met de voorwaarde.

De tweede handeling is de minst vanzelfsprekende. Bedoeld zijn jonge planten die de vorst uit de grond omhoog heeft geduwd; die druk je weer vast.

Wat daarna komt, staat in het informatieblad en valt in hetzelfde seizoen. Door in het voorjaar het oude, droge blad weg te halen kunnen schimmelziekten worden verminderd, schrijft dat stuk; daarna wordt de grond ondiep losgemaakt en bij droogte water gegeven. Het teeltschema zet er voor zwakke aanplant een lichte bemesting naast, plus ondiep schoffelen en onkruid verwijderen.

Het oude blad dat je wegharkt, is tuinafval. Vermoed je ziekte in dat materiaal, dan doe je het beter bij het restafval dan op de eigen composthoop. Wat er in de GFT-bak mag, verschilt per gemeente; kijk dat bij je eigen gemeente na.

De plek en de grond

Het informatieblad beschrijft de plek als een teeltkwestie en niet als een winterkwestie. Aardbeienplanten hebben volgens dat stuk een zonnige, niet te winderige plek nodig, zodat ze gezond blijven en de vruchten kunnen uitrijpen.

Grond waar water blijft staan is volgens hetzelfde stuk ongeschikt, omdat wortelziekten zich daar meer verspreiden. De pH van de bodem zou neutraal tot zwak zuur moeten zijn, om gebrek aan sporenelementen te voorkomen.

Die eis aan de grond wordt in een natte winter niet kleiner. Dat verband legt deze pagina; het informatieblad noemt de winter er niet bij.

Het bed gaat twee jaar mee

Om vruchten van goede kwaliteit en een bevredigende opbrengst te halen, raadt het informatieblad aan de standtijd van een aardbeienbed tot twee jaar te beperken. Aardbeien zouden volgens hetzelfde stuk pas na vier tot vijf jaar weer op hetzelfde bed mogen komen, om te voorkomen dat aardbeispecifieke schadeorganismen zich ophopen.

Eigen uitlopers kun je volgens het informatieblad als jonge planten zetten, zolang de moederplanten gezond zijn. Na een paar jaar eigen vermeerdering is het volgens datzelfde stuk verstandig nieuwe aardbeienplanten te kopen, omdat de goede raseigenschappen bij eigen opkweek achteruitgaan, en je kunt dan nieuwe rassen proberen. Nieuwe planten haal je bij een tuincentrum of bij een kwekerij.

Aardbeien in een pot of balkonbak

Wie ongunstige bodemomstandigheden heeft maar eigen aardbeien niet wil missen, kweekt ze volgens het informatieblad het best in hangpotten of balkonbakken. Dat is een teeltadvies. Over het overwinteren in zo’n bak schrijft dat stuk niets, en het teeltschema evenmin.

Wat er dan verandert, staat in het stuk van Hortipendium over kuipplanten in de winter. Dat gaat over kuipplanten in het algemeen; de aardbei komt er niet in voor.

De kern is de kluit. Die zou volgens die wiki tegen doorvriezen beschermd moeten worden, omdat anders ook planten kunnen doodvriezen die in de tuin winterhard zijn. Om dat doorvriezen te voorkomen zou je een pot of bak zo min mogelijk van alle kanten aan koude lucht moeten blootstellen: een bak aan de balustrade vangt de kou van alle kanten en kan beter op de grond, en losse potten zet je bij elkaar, het liefst op een beschutte plek tegen de huismuur.

De pot zelf moet vorstbestendig zijn, anders springt hij bij vorst; bij kunststof en keramiek let je daar volgens dezelfde wiki extra op. Op vorstvrije dagen moet er water bij, want anders verdrogen de planten.

Het tweede risico heeft niets met kou te maken. Veel erger dan kou is volgens Hortipendium de regen, omdat die tot schimmelziekten kan leiden. De onderzetters draai je daarom om, zodat zich daar geen water kan verzamelen; dat staande water maakt de grond te nat, en daaraan kan een kuipplant volgens de wiki langzaam ten onder gaan.

Hoe je een pot verder beschermt, met ingraven, isoleren, een plek in de schaduw en afstandhouders eronder, staat uitgebreid op Hortensia overwinteren. Die pagina is voor hortensia’s geschreven, maar de punten die ze uit dezelfde wiki overneemt, gaan over de pot.

Welke lavendel buiten kan blijven staan en welke niet, staat op Lavendel overwinteren. Gaat het om planten die de winter binnen doorbrengen, dan vind je de winterrust, de temperatuur en de ruimte op Kamerplanten overwinteren.