Kersenboom snoeien: in de zomer, na de oogst

Bij de kers ligt het snoeimoment vast: in de zomer, meteen na de oogst. Drie stukken van twee instellingen wijzen naar hetzelfde moment, elk om een andere reden. Een vierde zegt wat er misgaat als je het in het late najaar doet.

De hoeveelheid is bij een grote boom net zo concreet: ongeveer een derde van de te hoge, ongeveer armdikke takken, met de zaag, en in de jaren erna opnieuw.

Er is één ding dat in Nederland tegen dat moment in gaat, en dat staat onderaan deze pagina.

Wanneer: in de zomer, meteen na de oogst

Het informatieblad over de snoei van de zure kers van de Bayerische Gartenakademie zegt het kort: zure kersen snoei je het best in de zomer, na de oogst. Dat heeft volgens dat blad twee voordelen. De wond begint dan nog in hetzelfde jaar dicht te gaan, en in de uitgedunde kroon kunnen nog bloemknoppen worden aangelegd.

Een tweede stuk van dezelfde instelling, over steen- en bessenfruit dat je bij de oogst snoeit, noemt de maanden. Zure kersen en de wat later rijpende abrikozen en perziken zijn volgens dat stuk ook daarom dankbaar voor een beurt na de oogst, omdat ze vooral op eenjarig hout bloeien: de bloemvorming komt er door de snoei in juli of begin augustus aan de overblijvende scheuten tot stand.

Het derde stuk is van de Royal Horticultural Society (RHS) en komt er van een heel andere kant op uit: het gaat over bacteriekanker, een ziekte van Prunus. De RHS formuleert het met een voorbehoud: waar het kan, voer je alle snoei in juli of augustus uit, omdat het weefsel dan het meest weerstand biedt. Het is volgens die pagina ook het beste moment om de kans op besmetting door de sporen van de schimmel die loodglans veroorzaakt zo klein mogelijk te houden.

Dan het vierde stuk, dat van de Bayerische Gartenakademie over de wintersnoei. Snoeiwonden van een heel vroege ingreep gaan volgens dat stuk de winter niet dicht: als open wonden vormen ze ongeveer zes tot zeven maanden lang een toegangspoort voor schimmels en bacteriën. Bij houtige fruitgewassen dreigen er over de winter volgens dat stuk bovendien ziekteverwekkers, onder meer die van vruchtboomkanker en bacteriekanker. Vorst kan de wond zelf verder beschadigen, en knoppen naast de snoeiplek kunnen bevriezen of uitdrogen.

Dat vierde stuk gaat wel over iets ruimers: het behandelt fruit- en sierheesters en -bomen in het algemeen en noemt de kers niet apart. Zijn eigen conclusie wijst ook een andere kant op dan de twee kersstukken. Het schuift de snoei door naar het voorjaar: begin maart is volgens dat stuk een gunstig moment voor druiven en kiwi’s, en de andere houtige fruitgewassen hebben tijd tot kort voor de bloei. Voor de kers zelf wijzen de twee stukken van diezelfde instelling die wél over kersen gaan, naar de zomer na de oogst.

Zure kers of zoete kers

Wat er precies moet gebeuren, hangt af van welke kers er staat. Het informatieblad van de Bayerische Gartenakademie gaat over de zure kers: een kleinkronige, rijk bloeiende vruchtboom die drie tot vier meter hoog wordt en volgens dat blad in de huistuin erg geliefd is. Door haar late bloei is ze volgens hetzelfde blad minder gevoelig voor vorst dan de zoete kers.

Twee dingen uit dat document bepalen de rest. Het eerste is dat een jaarlijkse beurt onmisbaar is om de vorming van nieuwe scheuten aan te zetten; zo wordt er steeds jong vruchthout gevormd. Het tweede is dat zure kersen, afhankelijk van het ras, verschillende groeivormen ontwikkelen, en dat je na de opbouw van de kroon bij het snoeien met die rasverschillen rekening moet houden. Het blad onderscheidt drie groepen en geeft er voorbeelden bij:

• veel geplante rassen als ‘Schattenmorelle’, ‘Morellenfeuer’ en ‘Gerema’ dragen vooral op eenjarig hout; die bomen neigen tot kale takken en, door het gewicht van de vruchten aan de dunne scheuten, tot sterk hangende groei;
• rechtopgaande rassen, bijvoorbeeld ‘Koröser Weichsel’, ‘Karneol’, ‘Morina’, ‘Safir’, ‘Achat’, ‘Jade’, ‘Favorit’ en ‘Heimanns Rubinweichsel’, vertakken zich ook op ouder hout voldoende, dragen daar ook vrucht en worden nauwelijks kaal;
• rassen met kort vruchthout bij licht hangende groei, bijvoorbeeld ‘Ludwigs Frühe’, ‘Dimitzer’ en ‘Schwäbische Weichsel’, zouden na de kroonopbouw nog grondig moeten worden uitgedund; daar helpt het volgens dat blad ook om door het inkorten van afzonderlijke scheuten de vorming van nieuwe scheuten te bevorderen.

Om die eerste groep te verjongen zou er daarom elk jaar na de oogst een deel van de overhangende twijgen af moeten. Je snoeit daarbij op een nieuwe scheut die al aan de voet van de oude scheut zit; dat heet afleiden. Die nieuwe scheut draagt het jaar erop vrucht, en je kort hem niet in: zo trek je een sterkere draagtak op en werk je het treurwilgachtige karakter van deze bomen tegen.

Voor een harmonisch evenwicht en goed licht in de kroon kan het volgens dat blad nodig zijn om ook zwaardere, meerjarige takken terug te snoeien of helemaal weg te halen. Ook dan snoei je op een jonge scheut, zodat de nieuwe uitloop op de juiste plek komt.

Bij de rechtopgaande rassen is het werk veel kleiner. Daar haal je na de oogst, net als bij de zoete kers, alleen zwakke en naar binnen groeiende scheuten weg, zodat de kroon luchtig en gezond blijft. Die vergelijking is het enige aanknopingspunt dat het informatieblad voor de zoete kers geeft; verder noemt het die soort alleen in de opmerking over de late bloei hierboven.

Ken je de naam van het ras, bijvoorbeeld van het etiket van de kwekerij, dan kun je in die drie groepen opzoeken waar je boom bij hoort. Het blad noemt per groep voorbeelden, geen volledige lijst.

Hoeveel mag eraf bij een grote boom

Voor grote kersenbomen beschrijft de Bayerische Gartenakademie in haar stuk over snoeien bij de oogst een aanpak waarbij de pluk en de snoei samenvallen, en bij die maat maakt ze geen onderscheid tussen zure en zoete kers. Zijn er grotere kersenbomen te oogsten, dan neem je volgens dat stuk de zaag mee de kroon in en haal je daarmee een deel weg van de te hoge, ongeveer armdikke takken: ongeveer een derde. De kersen aan die takken pluk je daarna op de grond. In de jaren erna doe je hetzelfde.

Dat houdt de groei van de boom volgens datzelfde stuk op een zekere hoogte. De nieuwe uitloop blijft matig, en wonden helen in de zomer gunstig.

Zieke en beschadigde takken en scheuten gaan er bij de zomersnoei volgens dat stuk altijd uit, om de verspreiding van ziekten tegen te gaan.

Bedenk wel wat voor werk dit is. Het stuk begint zelf met de ladder en de zaag: dit is zagen in de kroon, op hoogte. Gaat het om een echt grote boom, laat het dan door een boomverzorger doen.

Een jonge zure kers: de spil

Het informatieblad behandelt ook de eerste jaren, en ook dat deel gaat over de zure kers. Jonge zure kersenbomen kun je volgens dat blad zowel in het najaar als in het voorjaar planten. Ze worden aangeboden als twee- of eenjarige veredelingen die zich al vertakt hebben. De laatste tijd heeft de opkweek als spil het volgens dat document gewonnen van de ronde en de holle kroon.

Voor het plantjaar noemt het blad drie handelingen: kort bij de plantsnoei van een tweejarige veredeling de stamverlenging ongeveer een schaarlengte in, haal de concurrerende scheut weg, en kort de scheuten in. Staat een tak heel steil, zet hem dan met een touwtje wat vlakker; de hoek tussen tak en stam zou er niet groter moeten zijn dan ongeveer 70°.

Na het eerste jaar op zijn plek noemt het er vier: haal concurrerende scheuten weg, kort nieuwe scheuten niet in, verwijder scheuten op de bovenkant van de tak en scheuten die naar binnen groeien, en leid zijtakken naar buiten af.

Kweek je liever een ronde kroon, dan moeten er volgens datzelfde blad bij de plantsnoei vier zijtakken op een overblijvende stomp worden teruggesnoeid; de overige vroege zijscheuten haal je weg, en het midden kort je in.

Ziek hout: Monilia en bacteriekanker

Twijgen waarvan de top door Monilia is afgestorven, snoei je volgens het informatieblad over de zure kers tot ver in het gezonde hout terug.

De tweede ziekte is er een waar de kers met de pruim in hetzelfde schuitje zit. Bacteriekanker is volgens de RHS een ziekte van de stengels en bladeren van Prunus, vooral van pruimen en kersen, maar ook van abrikozen, perziken en sierlijke Prunus-soorten. Twee nauw verwante bacteriën veroorzaken haar. De kankerplekken beginnen zich volgens die organisatie midden in het voorjaar te vormen, kort daarna kunnen scheuten terugsterven, en vanaf het begin van de zomer verschijnen er gaatjes in het blad.

De RHS noemt drie plaatsen waar je het aan de boom kunt zien:

• op takken en kortloten: ingezonken, dode plekken in de bast, die zich in het voorjaar en het begin van de zomer ontwikkelen, vaak met een gomachtige uitvloeiing. Slaat de infectie helemaal rond de tak, dan sterft die snel af;
• op uitlopende scheuten: die lopen niet uit, of ze groeien in het voorjaar eerst normaal en sterven daarna snel terug. In ernstige gevallen kan dat een groot deel van de scheuten van een boom treffen. Terugstervende scheuten kunnen volgens de RHS ook van de schimmelziekte bloesemsterfte komen;
• op het blad: kleine bruine vlekjes, vaak rond, die er uiteindelijk uit vallen en gaatjes achterlaten, alsof er met hagel op het blad is geschoten.

Gom alleen is geen bewijs. Gomvorming uit de bast van Prunus-soorten is volgens de RHS eigenlijk heel gewoon, en als dode, ingezonken bast ontbreekt, komt ze waarschijnlijk ergens anders vandaan, bijvoorbeeld van beschadiging of van stress door de omstandigheden. Veel aangetaste bomen laten bovendien volgens diezelfde organisatie de blad- en scheutverschijnselen zien zonder ooit schadelijke kankerplekken op de stam of de hoofdtakken te krijgen, en hoe sterk die verschijnselen zijn, verschilt van jaar tot jaar met het weer.

Wat je eraan doet, staat kort in datzelfde stuk. Snijd alle aangetaste plekken weg, terug tot op gezond hout, en behandel de wond meteen met een wondafdekmiddel, zodat ze niet opnieuw besmet raakt. Fungicidesprays tegen bacteriekanker zijn er volgens de RHS niet voor de amateurtuinier. De ziekte blijft volgens die organisatie vaker beperkt tot dunnere takken, maar ze kan soms grotere takken of hele bomen doden.

Het moment past in het beeld van de rest van deze pagina. De bacteriën komen volgens de RHS binnen via wonden of bladlittekens in de tijd van de bladval, en de kankerplekken blijven in de zomer, als het weefsel weerstand biedt, min of meer in rust, net als in de herfst en de winter, als het koud is. Dat een snoeibeurt in het late najaar dus precies in het open raam valt, is de gevolgtrekking van deze pagina.

Plant je een nieuwe boom, dan noemt de RHS vier kersen met enige weerstand: ‘Merton Glory’, ‘Merton Premier’, ‘Merla’ en ‘Merpet’. Dat is de lijst van een Britse organisatie; wat een kwekerij hier in het assortiment heeft, kan anders zijn.

Voor het snoeihout van een aangetaste boom noemt de RHS verbranden of storten. Wat er in Nederland en Vlaanderen met ziek snoeihout mag, verschilt per gemeente: kijk bij je gemeente wat er in de GFT-bak mag en waar grotere hoeveelheden naartoe moeten.

Snoeien terwijl de vogels broeden

Het moment dat de kersstukken aanwijzen, juli en begin augustus, valt in Nederland midden in de broedtijd. Dat die twee tegen elkaar in lopen, is de vaststelling van deze pagina. Ze staan ook niet op gelijke voet: de wet bindt, de snoeikalender is een aanbeveling.

Volgens Vogelbescherming Nederland staat elke inheemse vogel onder de Omgevingswet, samen met zijn nest en zijn eieren. De wet verbiedt niet alleen vangen, doden en verstoren, maar ook schade aan nest of ei. Zolang een soort aan het broeden is, is haar nest beschermd. Is die broedperiode voorbij, dan houdt de bescherming op, behalve bij de vogels waarvan het nest het hele jaar door beschermd blijft.

Een vaste periode kent dat broedseizoen volgens die organisatie niet. Veel vogels broeden ergens tussen maart en eind juli, en veel soorten met meer dan één broedsel gaan door tot in augustus. De bescherming hangt dus aan de vogel en niet aan de kalender: het nest telt mee vanaf het eerste takje, en pas als het laatste jong is uitgevlogen houdt de bescherming op.

Snoeien in die maanden is niet zonder meer verboden. Het wordt pas een overtreding wanneer je met dat werk een broedende vogel of een jaarrond beschermd nest in de boom verstoort of vernielt. Dat je dat niet kwaad bedoelde, doet volgens Vogelbescherming niet ter zake.

Vooraf kijken helpt maar tot op zekere hoogte. Nesten opsporen noemt die organisatie zeer lastig; zelfs een geoefend oog vindt bij lange na niet alle nesten. En alleen de boom zelf overslaan is niet altijd genoeg, want onrust vlak ernaast kan ertoe leiden dat de vogel zijn nest in de steek laat.

Daarmee ligt de volgorde vast. Zit er een bewoond nest in de boom, dan wacht je. Het werk uitstellen tot de broedtijd voorbij is, noemt Vogelbescherming de maatregel die het meest voor de hand ligt, en in haar conclusie heet werken buiten het broedseizoen de beste oplossing. Gaat het om een nest dat het hele jaar door beschermd is, dan helpt wachten niet. En schuif je op tot voorbij juli en augustus, dan kom je buiten het raam dat de RHS noemt; die aanbeveling is daar zelf niet absoluut, want ze geldt waar het kan.

Hoe je een appelboom snoeit, staat op Appelboom snoeien.

Een boom verplanten is een andere klus dan snoeien; hoe dat gaat, met onder de bronnen een antwoord over een verplante zoete kers, staat op Thuja verplanten.